Prof. Dr. Salim YÜCE | KİTAPDAN YAZAR YORUMLARI

Güncellenmiş 5. baskıda toplam 94 Yazar yorumu ile yükseköğretimin en temel konuları ele alınmıştır.
https://pegem.net/urun/Yuksekogretim-Mevzuat-Rehberi-61804
https://pegem.net/urun/Yuksekogretim-Mevzuat-Rehberi-e-kitap-255644
Geçişlerde FYK mı? Senato mu?
Yükseköğretim hukukunda yetki kurallarının işlevsel biçimde dağıtılması, yalnızca idari organizasyon tekniği bakımından değil, aynı zamanda hukuki güvenlik, öngörülebilirlik ve yönetsel istikrar ilkeleri açısından da kritik bir öneme sahiptir. Bununla birlikte, Yükseköğretim Kurumlarında Önlisans ve Lisans Düzeyindeki Programlar Arasında Geçiş, Çift Anadal, Yan Dal ile Kurumlar Arası Kredi Transferi Yapılması Esaslarına İlişkin Yönetmelik hükümleri ile üniversitelerde oluşan fiili yönetsel pratik arasında belirgin bir normatif gerilim ortaya çıkmaktadır. Yönetmelik lafzı; gerek kurum içi yatay geçiş, çift anadal ve yandal kontenjanlarının belirlenmesinde gerekse “eşdeğer diploma programı” değerlendirmelerinde münhasır yetkiyi fakülte/yüksekokul yönetim kurullarına bırakmaktadır. Ancak uygulamada üniversiteler, kampüs genelinde uygulama birliğini sağlamak, farklı birimlerde ortaya çıkabilecek asimetrik veya çelişkili kararları önlemek, Anayasa’daki eşitlik ilkesiyle uyumlu bir akademik denge tesis etmek ve üniversitenin genel kaynak planlamasını bütüncül biçimde yönetebilmek amacıyla bu süreçleri fiilen üniversite senatolarının koordinasyonuna tabi tutmaktadır.
Esasen bu yaklaşım, mevzuata bilinçli bir aykırılıktan ziyade yükseköğretim yönetiminin sosyolojik ve kurumsal ihtiyaçlarından doğan bir yönetsel refleks niteliğindedir. Zira yalnızca birim bazlı değerlendirmelerle belirlenen kontenjan ve eşdeğerlik kararları; ortak ders yükü, fiziki altyapı kapasitesi, öğretim elemanı planlaması ve üniversite ölçeğindeki akademik denge bakımından öngörülemeyen sonuçlar doğurabilmektedir.
Bununla birlikte, mevcut mevzuatta açıkça tanımlanmayan bir senato müdahalesinin fiilen belirleyici hale gelmesi, idare hukukunun “yetki unsuru” ve “yetkide paralellik” ilkeleri bakımından tartışmalı bir alan yaratmakta; özellikle idari yargı denetiminde işlemlerin “yetki tecavüzü” gerekçesiyle hukuka aykırı kabul edilme riskini beraberinde taşımaktadır.
Bu nedenle sorunun yalnızca yorum yoluyla giderilmeye çalışılması yerine, Yükseköğretim Kurulu tarafından ilgili yönetmelik hükümlerinin, yükseköğretim kurumlarının fiili işleyişini ve kurumsal ihtiyaçlarını dikkate alan çok katmanlı bir karar modeli çerçevesinde yeniden düzenlenmesi daha isabetli olacaktır. Bu kapsamda; teknik ve akademik ön inceleme ile teklif yetkisinin bölüm kurulları ve fakülte/yüksekokul yönetim kurullarında bırakıldığı, buna karşılık üniversite genelinde hukuki homojenlik, uygulama birliği ve stratejik planlama işlevini sağlayacak nihai onay yetkisinin senatoya tanındığı iki veya üç aşamalı bir kontrol mekanizmasının mevzuata açık biçimde işlenmesi, mevcut fiili uygulamaları hukuki meşruiyet zeminine taşıyacaktır. Bu doğrultuda yapılacak bir normatif revizyon, hem yerel akademik uzmanlık ve birim özerkliğini koruyacak hem de yükseköğretim yönetiminde bürokratik koordinasyon, eşitlik ilkesi ve hukuki güvenlik bakımından daha sürdürülebilir bir yapı oluşturacaktır.
Üniversite Sınav Sonuçlarına İtiraz Hakkı, Akademik Adalet ve Hukuki Denetim
Üniversitelerde yürütülen ölçme ve değerlendirme faaliyetleri, yalnızca öğrencinin akademik başarısını belirleyen teknik işlemler değil; mezuniyet, akademik ilerleme, burs durumu ve anayasal güvence altındaki eğitim hakkı üzerinde doğrudan sonuç doğuran “icrai” nitelikte idari işlemlerdir. Bu nedenle sınav sonuçları, idare hukukunun temel ilkeleri çerçevesinde hukuka uygunluk denetimine tabi olup; yalnızca öğretim elemanının mutlak akademik takdir alanı kapsamında değerlendirilerek denetim dışı bırakılamaz.
Sınav kâğıtlarının değerlendirilmesi sürecinde ortaya çıkabilecek maddi hata, eksik puanlama, not giriş yanlışlığı veya değerlendirme ölçütlerinin eşit uygulanmaması gibi durumlar; basit teknik eksiklikler değil, idari işlemin sebep ve konu unsurlarını sakatlayabilecek hukuka aykırılıklar niteliğindedir. Bu sebeple öğrencilerin sınav sonuçlarına itiraz hakkı, yalnızca bireysel bir talep mekanizması değil; akademik dürüstlüğü, ölçme adaletini ve hukuki güvenliği sağlayan temel bir usuli güvencedir.
Bu çerçevede itiraz süreçlerinin yalnızca ilgili öğretim elemanının kısa açıklamasıyla sonuçlandırılması yeterli görülmemelidir. Özellikle mevcut idari yargı kararları dikkate alındığında, “maddi hata bulunmamıştır” şeklindeki soyut ve gerekçesiz cevapların etkili bir idari denetim mekanizması oluşturmadığı açıktır. İtiraz sürecinin hukuken sağlıklı kabul edilebilmesi için, öğrencinin iddialarının somut biçimde incelenmesi, sınav kâğıdının yeniden değerlendirilmesi ve verilen kararın gerekçeli şekilde ortaya konulması gerekmektedir.
Bu kapsamda, sınav sonucuna ilişkin ilk incelemenin ilgili dersin öğretim elemanı tarafından yapılarak maddi hata bulunup bulunmadığının değerlendirilmesi uygun olmakla birlikte; itirazın bu aşamada reddedilmesi hâlinde sürecin ikinci bir akademik denetim mekanizmasına taşınması önem arz etmektedir. Bu doğrultuda dekanlık bünyesinde, alan yeterliliğine sahip üç öğretim üyesinden oluşan bir akademik inceleme komisyonu kurulması; ölçme-değerlendirme süreçlerinde objektiflik, tarafsızlık ve kurumsal güvenilirlik bakımından daha güçlü bir güvence sağlayacaktır.
Komisyonun oluşumunda dersin öğretim elemanının yer alıp almaması hususu ise somut olayın niteliğine göre değerlendirilebilir. Dersin öğretim elemanının, sınavın hazırlanış süreci ve değerlendirme kriterleri bakımından teknik açıklama yapabilecek olması belirli ölçüde katkı sağlayabilirse de; tarafsızlık algısının korunması amacıyla komisyon dışında tutulması da mümkündür. Özellikle dekanlığın, objektif ve bağımsız bir incelemenin dersin öğretim elemanının katılımı olmaksızın daha sağlıklı yürütülebileceği kanaatine varması hâlinde, komisyonun diğer öğretim üyelerinden oluşturulması daha uygun bir yöntem olarak değerlendirilebilir.
Komisyon tarafından yapılacak inceleme sonucunda hazırlanan akademik değerlendirme raporunun, Fakülte Yönetim Kurulu tarafından görüşülerek nihai karara bağlanması ise sürecin kurumsal meşruiyetini güçlendirecektir. Böylece sınav itirazları yalnızca bireysel akademik kanaate dayanan işlemler olmaktan çıkarılarak; çok aşamalı, gerekçeli, denetlenebilir ve kurumsal sorumluluk taşıyan bir idari süreç hâline dönüşecektir.
Sonuç itibarıyla, üniversitelerde sınav sonuçlarına ilişkin itiraz mekanizmalarının şekli bir prosedür olarak değil; akademik kalite güvencesinin, ölçme-değerlendirme adaletinin ve hukuk devleti ilkesinin bir gereği olarak yapılandırılması gerekmektedir. Şeffaf, gerekçeli ve çok aşamalı bir itiraz sistemi; hem öğrencilerin hak arama özgürlüğünü koruyacak hem de üniversitelerin akademik güvenilirliğini ve kurumsal meşruiyetini güçlendirecektir.
Öncelikli Alan Kadrolarında “Tahsis Amacına Uygunluk” İlkesi ve Fakülte Yönetim Kurulunun Denetim Yetkisi
İlgili yönetmeliğin 5. maddesinin birinci fıkrasında yer alan “Yükseköğretim Yürütme Kurulunca belirlenen … programlarda lisansüstü eğitim yaptırılması esastır” hükmü, ilk bakışta yalnızca araştırma görevlisinin belirli bir lisansüstü programa yerleştirilmesine ilişkin şekli bir düzenleme gibi değerlendirilebilir. Ancak söz konusu hükmün lafzında tez konusuna ilişkin açık ve ayrıntılı bir sınırlama öngörülmemiş olması, lisansüstü eğitim sürecinde mutlak ve sınırsız bir akademik serbesti bulunduğu şeklinde yorumlanmamalıdır. Zira öncelikli alan kapsamında ihdas edilen araştırma görevlisi kadroları, genel akademik kadrolardan farklı olarak; devletin stratejik kalkınma politikaları, yükseköğretim planlaması ve üniversitelerin belirli ihtisaslaşma hedefleri doğrultusunda özel bir kamu yararı amacıyla tahsis edilmektedir.
Bu nedenle öncelikli alan kadrolarının hukuki niteliği değerlendirilirken, idare hukukunun temel ilkelerinden biri olan “tahsis amacına uygunluk” ilkesi sürecin merkezinde ele alınmalıdır. Kamu idaresi tarafından belirli bir amaç doğrultusunda tahsis edilen kadro, bütçe ve insan kaynağının; tahsis gerekçesi dışında kullanılması, hem kamu yararı ilkesini hem de idari işlemin kuruluş amacını zedeleyebilecek sonuçlar doğurabilir.
1. Tahsis Amacına Uygunluk İlkesi ve Öncelikli Alan Kadrolarının Hukuki Niteliği
Öncelikli alan araştırma görevlisi kadroları; yapay zekâ, biyoteknoloji, savunma teknolojileri, milli enerji, ileri malzeme teknolojileri, dijital dönüşüm ve benzeri stratejik alanlarda uzman insan kaynağı yetiştirilmesi amacıyla oluşturulmaktadır. Dolayısıyla idarenin bu kadroları ihdas ederken gözettiği temel kamu yararı, adayın yalnızca herhangi bir lisansüstü diploma elde etmesi değil; ilan edilen stratejik alanda akademik uzmanlık kazanmasıdır.
Bu bağlamda, araştırma görevlisinin tez çalışmasını öncelikli alanla ilgisi bulunmayan farklı bir konuya yönlendirmesi; yalnızca bireysel akademik tercih kapsamında değerlendirilemez. Böyle bir durum, kadronun tahsis amacından sapılması sonucunu doğurabileceği gibi; kamu kaynağının tahsis gerekçesine aykırı kullanılması tartışmasını da gündeme getirebilir. Özellikle kamu kaynaklarıyla desteklenen stratejik ihtisas kadrolarında, araştırma faaliyetinin ilan edilen alanla makul bir illiyet bağı içerisinde yürütülmesi beklenmelidir.
Aksi yöndeki bir yaklaşım, öncelikli alan kadrolarını fiilen “genel araştırma görevlisi kadrosu” niteliğine dönüştürebilecek; bu durum ise yükseköğretim planlamasının temel mantığıyla bağdaşmayacaktır.
2. Lisansüstü Sürecin Akademik Takibi ile Kadro Denetiminin Ayrılığı
Lisansüstü eğitim süreçlerinin akademik organizasyonu ve şekli denetimi esas itibarıyla enstitüler ve Enstitü Yönetim Kurulları tarafından yürütülmektedir. Ders aşaması, yeterlik süreci, tez önerisi ve tez savunması gibi akademik işlemler, lisansüstü mevzuat çerçevesinde ilgili enstitüler tarafından takip edilmektedir.
Bununla birlikte, araştırma görevlisinin kadro aidiyeti, özlük hakları, görev uzatımı ve birim ihtiyaç planlaması doğrudan ilgili fakülte veya akademik birim bünyesinde değerlendirilmektedir. Enstitüler, çoğu durumda adayın kadroya hangi özel şartla atandığını, ilgili fakültenin stratejik akademik planlamasını veya kadronun tahsis gerekçesini detaylı biçimde değerlendiren makamlar değildir. Enstitülerin temel işlevi, lisansüstü sürecin akademik ve şekli ilerleyişini denetlemektir.
Bu nedenle araştırma görevlisinin, atandığı öncelikli alan kapsamında ilerleyip ilerlemediğinin denetlenmesi bakımından asli sorumluluk yalnızca enstitüye bırakılmamalıdır. Kadronun tahsis amacıyla bağlantılı denetim yetkisi ve sorumluluğu, doğrudan kadronun sahibi olan fakülte ve ilgili Fakülte Yönetim Kuruluna da aittir.
3. Fakülte Yönetim Kurulunun Görev Süresi Uzatımındaki Denetim Yetkisi
Araştırma görevlilerinin görev süresi uzatım işlemleri, çoğu durumda Fakülte Yönetim Kurulu kararı doğrultusunda yürütülmektedir. Bu süreçte Fakülte Yönetim Kurullarının yalnızca şekli belgelerle yetinmesi; yani sadece öğrencilik statüsünün devam edip etmediğine bakması yeterli görülmemelidir. Özellikle öncelikli alan kadrolarında, adayın yürüttüğü tez çalışmasının ve akademik faaliyetlerinin ilan edilen stratejik alanla olan ilişkisi titizlikle değerlendirilmelidir.
Bu kapsamda Fakülte Yönetim Kurulları;
- Tez başlığının,
- Tez içeriğinin,
- Araştırma faaliyetlerinin,
- Akademik yayın ve proje çalışmalarının
ilan edilen öncelikli alanla makul ve somut bir bağlantı taşıyıp taşımadığını inceleme yetkisine sahiptir.
Şayet araştırma görevlisinin çalışmasının, atandığı öncelikli alanla bağını büyük ölçüde kaybettiği veya tamamen farklı bir akademik hatta yöneldiği tespit edilirse; Fakülte Yönetim Kurulu, “tahsis amacına uygunluk” ilkesinin ortadan kalktığı gerekçesiyle görev süresi uzatımına ilişkin olumsuz değerlendirmede bulunabilir. Bu durum, somut olayın özelliklerine göre atama şartlarının fiilen ihlali veya kadro tahsis amacının ortadan kalkması kapsamında değerlendirilebilir.
4. Akademik Sadakat ve Kurumsal Yükümlülük
Araştırma görevlileri yalnızca bireysel lisansüstü öğrenciler değil; aynı zamanda belirli bir akademik birimin stratejik insan kaynağı planlamasının parçasıdır. Bu nedenle araştırma görevlisinin, atandığı fakültenin akademik vizyonuna, ihtisaslaşma alanına ve ilan şartlarında belirtilen özel uzmanlık hedeflerine uygun hareket etme yükümlülüğü bulunmaktadır.
Öncelikli alan kadroları kapsamında yürütülen lisansüstü eğitim süreci, tamamen serbest ve sınırsız bireysel akademik yönelim alanı olarak değerlendirilemez. Aksine bu süreç, kamu hizmetiyle bağlantılı ve belirli bir uzmanlaşma hedefini gerçekleştirmeye yönelik akademik bir görev niteliği taşımaktadır. Bu sebeple araştırma görevlisinin kendi iradesiyle ilan edilen alanın tamamen dışına yönelmesi; yalnızca akademik tercih değil, aynı zamanda kurumsal yükümlülük ve akademik sadakat bakımından da değerlendirilmesi gereken bir durumdur.
Sonuç
Sonuç itibarıyla, “Enstitü tarafından tez onaylandıysa fakültenin ayrıca değerlendirme yapamayacağı” yönündeki yaklaşımın hukuken mutlak bir geçerliliği bulunmamaktadır. Enstitülerin lisansüstü sürece ilişkin akademik ve şekli denetim yetkisi ile fakültelerin kadro tahsisi, görev uzatımı ve kamu yararı eksenli denetim yetkisi birbirinden farklı hukuki alanlara karşılık gelmektedir.
Kadro ve bütçe planlamasının sahibi olan Fakülte Yönetim Kurulları, öncelikli alan kadrolarında yalnızca şekli onay makamı değil; aynı zamanda devletin stratejik önceliklerini, kamu yararını, yükseköğretim planlamasını ve kadro tahsis amacını koruyan denetim mercileri olarak hareket etmek durumundadır. Bu yaklaşım, hem kamu kaynaklarının etkin kullanımını hem de öncelikli alan politikalarının gerçek anlamda amacına ulaşmasını sağlayacak temel idari güvencelerden biridir.
Disiplin Cezalarında Usulden İptal Kararları, Zamanaşımı ve İdari Görevlerin Hukuki Niteliği
2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu’nun 53üncü maddesi uyarınca tesis edilen disiplin cezalarına karşı açılan iptal davalarında idari yargı mercileri, işlemleri hem “esas” hem de “şekil/usul” yönünden hukuka uygunluk denetimine tabi tutmaktadır. Bu kapsamda verilen iptal kararlarının hukuki niteliğinin doğru değerlendirilmesi, özellikle disiplin yaptırımları ile idari görevlerin geleceği bakımından büyük önem taşımaktadır. Uygulamada, mahkemeler tarafından “şekil” veya “usul” yönünden verilen iptal kararlarının, çoğu zaman ilgili personelin “aklandığı” veya “suçsuz bulunduğu” şeklinde yorumlandığı görülmektedir. Oysa usule ilişkin iptal kararları, fiilin maddi varlığına veya isnat edilen davranışın gerçekleşip gerçekleşmediğine ilişkin kesin bir değerlendirme içermemekte; yalnızca disiplin sürecinin hukuka uygun usuller çerçevesinde yürütülmediğini ortaya koymaktadır.
Bu nedenle savunma hakkının eksik kullandırılması, soruşturmacı görevlendirilmesindeki usul hataları, yetki eksikliği, soruşturma raporundaki şekli eksiklikler veya kurul karar süreçlerindeki prosedürel aykırılıklar nedeniyle verilen iptal kararları; disiplin soruşturmasına konu fiilin hiç gerçekleşmediği anlamına gelmemektedir. İdari yargının bu tür kararları, esas itibarıyla idarenin “cezalandırma yöntemine” ilişkin hukuka aykırılığı tespit etmekte; fiilin maddi gerçekliğine ilişkin nihai bir beraat hükmü oluşturmamaktadır.
Bu bağlamda, şekil veya usul yönünden verilen iptal kararları sonrasında idarenin yeniden işlem tesis etme yetkisi kural olarak devam etmektedir. İdare, mahkeme kararında belirtilen usuli eksiklikleri gidererek disiplin sürecini yeniden yürütebilir ve hukuka uygun yeni bir işlem tesis edebilir. Ancak burada 2547 sayılı Kanun’da düzenlenen disiplin zamanaşımı süreleri belirleyici öneme sahiptir. Usulden verilen iptal kararları, disiplin cezasına ilişkin zamanaşımı süresini durduran veya yeniden başlatan bir etki doğurmamaktadır. Dolayısıyla idarenin, usul eksikliğini gidererek yeniden disiplin işlemi tesis ederken mutlaka kanuni zamanaşımı süreleri içerisinde hareket etmesi gerekir. Aksi durumda, usul yönünden eksiklik giderilmiş olsa bile disiplin yaptırımı tesis edilmesi hukuken mümkün olmayacaktır.
Öte yandan disiplin soruşturmasına konu fiiller nedeniyle öğretim elemanlarının dekanlık, müdürlük, bölüm başkanlığı veya benzeri idari görevlerden alınması ile disiplin cezasının yargısal denetimi birbirinden farklı hukuki alanlara karşılık gelmektedir. İdari görevler, kamu personel hukukunda mutlak kazanılmış hak niteliği taşımayan; idarenin takdir yetkisi, kurumsal güven ilişkisi, temsil kabiliyeti ve liyakat değerlendirmesi çerçevesinde yürütülen görevlerdir. Bu nedenle disiplin cezasının yalnızca “usul yönünden” iptal edilmiş olması, ilgili kişinin idari görevine otomatik olarak iade edilmesini gerektiren bir “hukuki aklanma” sonucu doğurmamaktadır.
Şayet idari yargı, isnat edilen fiilin hiç gerçekleşmediği veya disiplin suçunun oluşmadığı yönünde “esastan” bir iptal kararı vermiş olsaydı, bu durum ilgili kişi bakımından tam anlamıyla bir iade-i itibar ve hukuki sonuç doğurabilirdi. Ancak yalnızca usuli eksiklik nedeniyle verilen iptal kararlarında, fiilin maddi varlığına ilişkin idarenin kanaati ortadan kalkmamaktadır. Bu nedenle idare; kurumun saygınlığı, kamu hizmetinin güvenilirliği ve idari görevlerin doğasında bulunan temsil sorumluluğu çerçevesinde, ilgili kişinin idari göreve yeniden atanıp atanmayacağı hususunda ayrıca değerlendirme yapma yetkisini korumaktadır.
Sonuç itibarıyla, usulden verilen iptal kararları disiplin hukukunda “cezalandırma sürecinin nasıl yürütülmesi gerektiğine” ilişkin hukuki bir denetim niteliği taşımakta; fiilin hiç gerçekleşmediğini veya disiplin sorumluluğunun tamamen ortadan kalktığını kendiliğinden göstermemektedir. Bu nedenle idarenin, zamanaşımı sürelerini dikkate alarak usuli eksiklikleri gidermesi ve disiplin süreçlerini hukuka uygun şekilde yeniden tesis etmesi mümkündür. Aynı şekilde, usulden iptal kararı alan bir personelin idari göreve iade edilmemesi de tek başına yargı kararının uygulanmaması anlamına gelmemekte; idari görevlerin doğasında bulunan güven, temsil ve liyakat esaslarının idare tarafından bağımsız biçimde değerlendirilmesinin doğal bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır.
